Olsztynek

  Powrót

Olsztynek - niemiecka nazwa miasta Hohenstein
Miasto leży na pograniczu Pojezierza Olsztyńskiego i Garbu Lubawskiego, w odległości ok.23 km na płd. od Olsztyna, na skrzyżowaniu dróg Warszawa-Gdańsk-Olsztyn.
Pierwsza wzmianka o Olsztynku pochodzi z 1351 roku.

W połowie wieku Krzyżacy zbudowali zamek przeznaczony na siedzibę wójtów, w 1359 roku wielki mistrz, Winrich von Kniprode, nadał prawa miejskie, a pierwszym sołtysem został niejaki Mikołaj, w roku 1410 zamek opanowali mieszczanie, którzy uznali władzę króla Władysława Jagiełły, w r. 1414 miasto ucierpiało od wojsk polskich; ok. 1420 zostało otoczone murami obronnymi; w czasie wojny trzynastoletniej Olsztynek opowiedział się po stronie Polski i Związku Pruskiego, w r. 1520 został zdobyty przez wojska polskie, a hetman Firlej wystawił dokument potwierdzający przywileje miasta; w r. 1610 Olsztynek liczył 59 kamienic i 77 bud, osiedlili się tu Szkoci, było też wielu sukienników; w 1656 miasto splądrowały wojska szwedzkie i spustoszyli Tatarzy; w latach 1651 i 1685 Olsztynek ucierpiał z powodu pożarów, a latach 1708-1709 przyniosły kolejną klęskę w postaci epidemii dżumy, W roku 1740 miasto miało 728 mieszkańców i 2 młyny, w 1804 r. spłonął ratusz, w 1807 miasto zajęły wojska francuskie, miał tu kwaterę marszałek Ney.
W roku 1811 Olsztynek liczył 778 mieszkańców, w 1939 było 4245. W 1866 zakończono budowę (trwającej 2 lata) drogi bitej łączącą Olsztyn z Olsztynkiem, w 1887 uruchomiono linię kolejową do Olsztyna, w 1888 roku połączenie kolejowe z Działdowem, a w 1891 z Ostródą; na początku XX w. wybudowano wodociąg i gazownię.
W trakcie działań wojennych 1914 Olsztynek został zniszczony; pod miastem Niemcy toczyli bitwę z wojskami rosyjskimi, zakończoną klęską Rosjan, Niemcy nazwali ją drugim Tannenbergiem i w 1927 r. zbudowali pod Olsztynkiem pomnik-mauzoleum marszałka Hindenburga, gdzie w 1935 roku złożono jego ciało.
Z Olsztynkiem związanych jest wiele znanych osób, m.in.
Fryderyk Mortzfeid, twórca, tłumacz pieśni dla Mazurów, działający tu w latach 1643-1691, ; w 1atach 1854-1869 dyrektorem miejscowego gimnazjum był znakomity autor prac etnograficznych i historycznych, Max Toeppen, w r. 1870 zdał maturę w tymże gimnazjum Hieronim Derdowski, najwybitniejszy poeta i publicysta kaszubski, a w 1874 - Emil Behring, laureat nagrody Nobla w 1901 r. z dziedziny medycyny, bakteriolog.
Kościół gotycki zudowany w XIV w., po pożarze w 1691 r. został przebudowany, w 1796 otrzymał wieżę, w roku 1888 wzniesiono też kościół neogotycki.

W 1945 oku Olsztynek wskutek działań wojennych został zniszczony w 50%; po 1945 r. powstała tu siedziba gminy, ponadto znajdują się w Olsztynku zakłady przemysłu spożywczego, młyn, ośrodek zdrowia, apteka, lecznica dla zwierząt, kino, bary, restauracje, Zajazd Mazurski, jadłodajnia, ciastkarnia, stacja benzynowa, bank spółdzielczy, stacja kolejowa oraz poczta.
Przy stacji PKP rozpoczyna się zielony szlak turystyczny prowadzący do zespołu pomnikowego Bitwy Grunwaldziej. Do zabytków architektonicznych należą odbudowany kościół gotycki, pełniący funkcje kulturalne (w latach 1974-1977 była tu galeria sztuki), budynek dawnej plebanii, w którym urodził się Krzysztof Mrongowiusz (1764-1855) polski kaznodzieja, autor słownika polskiego oraz podręcznika do nauki języka polskiego, kościół neogotycki parafialny, kapliczka przy kościele z 1890 r,, pastorówka eklektyczna z przełomu w. XIX i XX, układ urbanistyczny Starego Miasta oraz pojedyncze domy w stylu tzw. lokalnej secesji z początku XX w., cmentarz rzymskokatolicki i 2 cmentarze ewangelickie, spichrz, 2 stodoły, a także wieża ciśnień. Ponadto godnym zobaczenia jest zamek krzyżacki wybudowany w latach 1360-1370, przebudowany w XVII w., a w latach 1847-1849 adaptowany na szkołę, zniszczony w 1945 roku i odbudowany. Zachowały się także fragmenty murów miejskich z XIV wieku. Pozostałością po II wojnie światowej jest oddalony o 2 km od Olsztynka (we wsi Sudwa) cmentarz i pomnik ku czci 55 000 jeńców pomordowanych przez hitlerowców w obozie Królikowie.
Wielką atrakcję turystyczną stanowi też Muzeum Budownictwa Ludowego-Skansen, przeniesiony w 1940 roku pod Olsztynek z Królewca; posiadający w swych zbiorach budynki z Warmii, Mazur, Powiśla i tzw. Pruskiej Litwy.