W Muzeum Warmii i Mazur
Zamek olsztyński w marcu 1945 roku stał się siedzibą muzeum, które początkowo nosiło nazwę Muzeum Mazurskiego, a od roku 1975 Muzeum Warmii i Mazur (ul. Zamkowa 2, tel. 527-85-96).
Zbiory muzeum liczą ponad 25 tysięcy obiektów, zgrupowanych między innymi w działach takich jak archeolagia, historia, numizmatyka, rzemiosło artystyczne, sztuka dawna, zbiory piśmiennictwa, etnografia, sztuka XIX i XX wieku. W poszczególnych zbiorach spotykamy nader ciekawe kolekcje, np.: ikon, kafli renesansowych, rzeźby gotyckiej, wyrobów ludwisarskich, portretów szlachty pruskiej, współczesnej grafiki i rzeźby polskiej, ponad 2000 rękopisów.
Do zwiedzania udostępnione jest reprezentacyjne I piętro północnego skrzydła, a więc: izba mieszkalna dawnych administratorów zamku, refektarz i kaplica. Te trzy pomieszczenia są połączone ze sobą bezpośrednimi przejściami, ale do każdego z nich można też dostać się z krużganka. W mieszkaniu dawnych administratorów zamku znajduje się stała wystawa poświęcona Mikołajowi Kopernikowi. Możemy obejrzeć, między innymi, drewniane instrumenty astronomiczne, odtworzone na podstawie opisu w dziele O obrotach sfer niebieskich, którymi posługiwał się wielki astronom. Są to: kwadrant słoneczny, astrolabium, za pomocą, którego obserwował w Olsztynie położenie Saturna i Jowisza, a także instrument paralaktyczny do obserwacji gwiazd i Księżyca.
W pomieszczeniach kondygnacji spichrzowo-obronnych, gdzie obecnie eksponowana jest sztuka współczesna. przewiduje się w przyszłości stałą wystawę archeologiczną, a także związaną z historią zamku. Na parterze skrzydła barokowego znajdują się sale wystaw zmiennych, w sieni i w sąsiadującej z nią sali eksponowane są późno barokowe piece kaflowe, zdobione scenami rodzajowymi i pejzażami. W dawnej kaplicy św. Anny (obecnie sala nazwana jest imieniem biskupa Marcina Kromera) możemy obejrzeć ekspozycję malarstwa portretowego późnego renesansu i baroku. Dla odwiedzających muzeum w letnie weekendy organizowane są często dodatkowe atrakcje w formie prelekcji, występów zespołów i solistów na dziedzińcu, a także udostępnia się im zamkowe podziemia, wieżę widokową i hurdycje.

Mikołaj Kopernik
Mikołaj Kopernik jako administrator dóbr kapituły rezydował na zamku dwukrotnie: od 8.XI.1516 r. do 9.XI.1519 r. i od 23.I.1520 r. do X.1521 r.
Pierwszy trzyletni okres pobytu Kopernika w Olsztynie zbiegł się z nasileniem akcji osadniczej na ziemiach kapitulnych. Z tego czasu zachował się do dzisiaj rejestr osadników własnoręcznie spisany przez wielkiego astronoma. Udzielając pozwoleń na sprzedaż gospodarstw, Kopernik troszczył się o los starców i kalek, którym gwarantował dożywotnie utrzymanie przez nowych posiadaczy. W tym też okresie Mikołaj Kopernik naszkicował pierwszy zarys swojego projektu reformy monetarnej w Prusach Królewskich, a także sporządził szereg map. Pisał też pierwszą księgę dzieła "O obrotach sfer niebieskich", w którym zawarł heliocentryczną teorię budowy świata.
Drugi pobyt Mikołaja Kopernika w olsztyńskim zamku przypadł na okres wojny polsko-krzyżackiej. Ostatni mistrz krzyżacki Albrecht Hohenzollern odstąpił od ataku na zamek i miasto (styczeń 1521 roku), ponieważ został uprzedzony o dobrym przygotowaniu załogi olsztyńskiego zamku. Było to zasługą Kopernika, który widząc zagrożenie, już wcześniej zabiegał o posiłki i dodatkową broń, rozbudzał w załodze patriotyzm i wolę walki, W obliczu krzyżackiego niebezpieczeństwa Kopernik napisał list do Zygmunta Starego, w którym kanonicy zapewniali polskiego króla:
"Pragniemy bowiem czynić to, co przystoi ludziom szlachetnym i uczciwym oraz bez reszty oddanym Waszemu Majestatowi, nawet jeśliby przyszło nam zginąć"
(list, pisany po łacinie, został przechwycony przez Krzyżaków i nigdy nie dotarł do adresata)
Dowodem uznania dla postawy wielkiego astronoma było przyznanie mu w czerwcu 1521 roku urzędu komisarza Warmii dla odzyskania zagarniętych przez Krzyżaków dóbr warmińskich.
Jesienią Kopernik opuścił Olsztyn i przeniósł się do Fromborka. Bezcenną pamiątką po Koperniku i jedną z największych atrakcji muzeum jest mieszcząca się w końcu krużganka, nad portalem izby, w której mieszkał, tablica astronomiczna. Jest jedną z nielicznych pamiątek po wielkim astronomie. Wykonana w okresie od 25 stycznia do 20 kwietnia 1517 roku, służyła do wyznaczania momentu równonocy wiosennej, co pozwalało obliczyć długość roku zwrotnikowego. Konstrukcja tablicy opiera się na zasadzie zegara refleksyjnego, Kopernik zapoczątkował więc nową metodę badań, zwaną gnomoniką refleksyjną, która powszechne zastosowanie znalazła dopiero w wieku XVII.
Jest też prawdopodobne, ze w czasie pobytu Kopernika na zamku powstały sklepienia kryształowe sal w skrzydle północnym (przełom XV i XVI wieku). Konstrukcję kopuły obejrzeć można z wyżej położonych kondygnacji zamku.